Pangrakiting tembuing padatan sinebut proses morfologis. Pangrakiting tembung ana ing bada jawa yaiku : Afiksasi, Reduplikasi, Komposisi, Modifikasi lan Pemendekan.
a) Afiksasi yaiku pangrakiting tembung kanthi cara nambahaken afiks ana ing bentuk dasar. Tuladhane di- + gawa = digawa. Afiks ana 4, yaiku :
1. prefiks (afiks sing ditambahke ing sangarepe tembung. Prefiks uga sinebut ater-ater. Tuladha mi- + tururt = miturut)
2. Infiks (afiks sing diseselke ing satengahing tembung. infiks uga sinebut seselan. Tuladhane -in- + sebut = sinebut)
3. Sufiks (afiks sing ditambahake ing samburine tembung Sufiks uga sinebut panambang. Tuladhane buku + -e = bukune)
4. Konfiks (afiks kang nduweni elemen loro, yaiku ing ngarep lan mburi. Tuladhane ke-/-an + bener = kebeneran)
b) Reduplikasi yaiku pangrakiting tembung kanthi cara mbaleni bentuk dasare. Reduplikasi ana sing utuh (penuh) lan uga parsial (sebagian). Reduplikasi utuh sing uga sinebut Dwilingga tuladhane : mlaku-mlaku. Dwilingga salin swara tuladhane : Mloka-mlaku. Reduplikasi parsial ana 4, yaiku :
1. Dwipurwa Tuladhane : Lelara.
2. Dwiwasana Tuladhane : Cekikik.
3. Dwimadya Tuladhane : Diuncal-uncalake
4. Dwimadya salin swara Tuladhane : ditukak-tukokake
c) Komposisi yaiku pangrakiting tembung kanthi cara nggabungake morfem dasar lan morfem dasar, bisa morfem bebas utawa morfem terikat, banjur dumadi identitas leksikal sing beda, utawa anyar. Komposisi ana 2, yaiku :
1. Komposisi sampurna yaiku komposisi kang unsur-unsure awujud tembung. Tuladhane wong tuwa, semar mendem.
2. Komposisi sebagian yaiku komposisi kang salah siji utawa kabeh unsure awujud separoning saka tembung, tuladhane : dubang (idu + abang), lunglit (balung + kulit)
d) Modifikasi ana 2, yaiku modifikasi kosong lan modifikasi internal. Modifikasi kosong uga sinebut konversi, transposisi, utawa derivasi zero, yaiku pangrakiting tembung saka morfem dadi morfem liya tanpa ngowahi unsur segmentale.
e) Pemendekan yaiku pangrakiting tembung kanthi cara ngilangake utawa nyekakake bagian-bagian morfem utawa nggabungake saengga dumadi bentuk kaya singkatan. tapi maknane tetep utawa padha. Pemendekan ana 4, yaiku :
1. Akronim. Tuladhane : Puskesmas (Pusat Kesehatan Masyarakat)
2. Kontraksi. Tuladhane : Ra ruh (ora + weruh)
3. Aferesis. Tuladhane : jeng (ajeng)
4. Singkatan. Tuladhane : UGM (Universitas Gajah Mada)
Tampilkan postingan dengan label Tata Bahasa. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label Tata Bahasa. Tampilkan semua postingan
Pangrakiting Tembung
Minggu, 28 Desember 2014
Diposting oleh
Unknown
di
01.05
0
komentar
Kirimkan Ini lewat Email
BlogThis!
Bagikan ke X
Berbagi ke Facebook
Label:
Tata Bahasa
Ukara
Senin, 22 Desember 2014
Njembarake Kawruh
Ukara
Ukara dhapukaning tembung anut
paugeran tartamtu kang nduweni teges kang cetha. Ukara sing sempurna iku
kedadeyan saka : jejer, wasesa, lesan, lan katerangan.
Ø
Jejer (subyek) yaiku sing dadi bakuning
pirembugan, jejer dumadi saka tembung aran, utawa tembung liyane sing
didadekake tembung aran.
Ø
Wasesa (predikat) yaiku sing nyritakake utawa
nerangake kahanan jejer. Wasesa bisa saka tembung kriya,sarta tembung kahanan,
tembung sesulih, tembung wilangan, tembung aran, tembung katerangan lsp.
Ø
Lesan (obyek) yaiku apa sing disedya dening
wasesa. Lesan kadadeyan saka tembung aran utawa tembung liyane sing didadekake
tembung aran.
Ø
Katerangan yaiku sing menehi keterangan marang
tembung jejer, katerangan wasesa, katrangan lesan, yaiku dumadi saka tembung
katrangan sarta tembung katrangan wasesa.
Tuladha :
Susi tuku lemper ana pasar Sirdadi
Susi :
jejer
Tuku :
wasesa
Lemper :lisan
Ana
pasar serdadi : katerangan
panggonan.
1.
Ukara lamba lan ukara camboran
a.
Ukara lamba yaiku ukara sing duwe jejer, wasesa,
lan katrangan mung siji, lire ora rangkep.
Tulaladha :
·
Budi ngiseni kolah
·
Ani nggodhog wedang
b.
Ukara camboran yaiku ukara sing kadadeyan saka
rong ukara utawa luwih wujude ngumpul dadi siji lan dawa.
·
Ukara camboran jajar yaiku ukara sing ngarep ora
dadi katrangane ukara sing mburi.
Tuladha :
·
Budi ngisi kolah, Ani nggodhog banyu
·
Adhiku lagi sinau basa Jawa, Bapak maos Koran
·
Ukara camboran raket yaiku ukara sing ngarep lan
ukara sing mburi ana sesambungane rapet.
Tuladha :
·
Kakange lunga menyang tegalan, dene adhine
menyang kebon
·
Bapak sing nutu gabah, ibu sing nginteri
·
Ukara camboran sungsun yaiku ukara sing ngarep
diterusake ukara sing mburi, jalaran awujud ukara crita.
Tuladha :
·
Nalika aku lagi mangan, bapak kondur saka Sala
·
Wektu aku tangi turu, ibu wis rampung anggone
olah-olah
2.
Ukara crita, ukara pitakon, ukara pakon, ukara
pangajak.
a.
Ukara crita, yaiku ukaa wedhar gagasaning
manungsa tumuju marang wong sing diajak guneman.
Tuladha :
·
Dina Senen tanggal 4 Maret 2013, kelas IX
ulangan basa Jawa
·
Aku lagi wae weruh ana wong lanang nganggo
anting-anting
b.
Ukara pitakon, yaiku ukara wedhar gagasaning
manungsa, amarga kepengin mangerteni apa sing durung diweruhi. Kawiwitan
tembung pitakon lan dipungkasi tandha pitakon (?)
Tuladha :
·
Apa Pak Darma isih dodol dhawet?
·
Sapa asmane bapak Kepala Sekolah?
c.
Ukara pakon, yaiku ukara wedar gagasaning
manungsa tumuju marang wong kapindho, supaya nglakoni pagaweyan.
Tuladha :
·
Tulung dhi laying iki wacakna !
·
Bedhang kae pilihana sing wis mateng !
d.
Ukara pangajak yaiku uakara wedar gagasaning
manungsa tumuju marang wong kapindho, supaya bareng-bareng nglakoni, apa sing
ditindakake dening wong kapisan.
Tuladha :
·
Ayo padha dipangan, ora usah padha isin.
·
Ayo padha dirembug sing apik-apik.
3.
Ukara panjaluk, ukara pangarep-arep, ukara
upama, ukara prajanji.
a.
Ukara panjaluk, yaiku ukara parentah utawa pakon
sing luwih alus, upamane nganggo basa karma.
Tuladha :
·
Manawi kersa, mangga kula aturi pinarak.
·
Boten sisah kesesa, mangga dhahar rumiyin.
b.
Ukara pangarep-arep, yaiku ukara panjaluk, sing
nganggo diwiwiti tembung muga-muga (mugi-mugi)
Tuladha :
·
Muga-muga slamet nganti tekan omah.
·
Mugi-mugi kasembadan ingkang jinangka.
c.
Ukara upama, yaiku ukara sing isine wujud wedhar
gagasanig wong sing wis ora bisa klakon amarga wis kliwat.
Tuladha :
·
Upama mau lewat kana mesthi aku oleh bageyan.
·
Upama aku dadi ketua kelas, kancaku sekelas
dakjajakake.
d.
Ukara prajanji, yaiku ukara kang isi prajanji
sing diajak guneman.
Tuladha :
·
Yen kowe sesuk lulus daktukokake sepeda anyar.
·
Yen ibumu setuju dina prei Senen ngarep plesir
ana Tawangmangu.
Diposting oleh
Unknown
di
01.27
0
komentar
Kirimkan Ini lewat Email
BlogThis!
Bagikan ke X
Berbagi ke Facebook
Label:
Tata Bahasa
Penerapan Tingkat Tutur Bahasa Jawa
Kamis, 18 Desember 2014
Tingkat tutur Bahasa Jawa dibagi menjadi dua yakni ngoko dan krama. Ngoko dibagi menjadi dua, yaitu ngoko lugu dan ngoko alus. sedangkan krama juga dibagi menjadi dua, yaitu krama lugu dan krama alus.
A. Ngoko Lugu
Ngoko lugu adalah ragam pemakaian bahasa jawa yang seluruh kalimatnya dibentuk dengan kosa kata ngoko (termasuk kosakata netral). Afiksnya (imbuhan) juga tetap menggunakan afiks ngoko. Ragam ini digunakan oleh peserta tutur yang mempunyai hubungan akrab dan tidak ada usaha saling menghormati.
Contoh :
*Jaka mangan sate.
"Jaka makan sate."
*Iwan lagi adus.
"Iwan sedang mandi."
Ragam Ngoko lugu digunakan untuk :
1. Berkomunikasi dengan orang yang kedudukan atau statusnya lebih rendah.
2. Berkomunikasi yang sifatnya umum.
B. Ngoko Alus
Ngoko alus adalah ragam pemakaian bahasa jawa yang dasarnya adalah leksikon ngoko (termasuk leksikon netral), namun juga menggunakan leksikon krama inggil, dan atau krama andhap. Ragam ngoko alus digunakan oleh peserta tutur yang mempunyai hubungan akrab, tetapi diantara mereka ada usaha untuk saling menghormati (Hrdyanto dan Utami, 2001 : 47). Afiks yang digunakan adalah afiks ngoko, kecuali awalan kok-, dan akhiran -mu. Awalan kok- dan akhiran -mu diganti dengan kata panjenengan.
Contoh :
*Bapak mengko arep tindak karo sapa?
"Bapak nanti akan pergi dengan siapa?"
*Bapak dhahar bakso.
"Bapak makan bakso."
C. Krama Lugu
Krama Lugu adalah ragam pemakaian bahasa jawa yang seluruh kalimatnya dengan leksikon krama, afiksnya juga menggunakan bentuk krama, Krama lugu digunakan oleh peserta tutur yang belum atau tidak akrab, misalnya baru kenal. Kaidah pembentukan krama lugu sebagai berikut :
1. Leksikon ngoko yang memiliki padanan dalam leksikon krama, maka diubah menjadi leksikon krama, kecuali yang tidak memiliki leksikon krama, maka tetap menggunakan leksikon ngoko.
2. Leksikon ngoko yang berhubungan dengan diri pribadi seandainya memiliki padanan dalam leksikon krama maka diubah menjadi kramai.
3. Afiks ngoko diubah menjadi krama.
4. Leksikon yang berhubungan dengan hewan, tumbuh-tumbuhan yang memiliki leksikon krama diubah menjadi krama.
Contoh
*Sampeyan sampun nedha, Pak?
"Anda sudah makan, Pak?"
D. Krama Alus
Ragam krama alus adalah bentuk unggah - ungguh bahasa jawa yang semua kosakatanya terdiri ,atas leksikon krama, krama inggil dan krama andhap. Meskipun begitu yang menjadi leksikon inti adalah leksikon yang berbentuk krama. leksikon madya, dan ngoko tidak pernah muncul di dalam tingkat tutur krama alus. (Sasangka, 2004:111)
Hadiwijaya dan Supriya (2001: 98-104) menjelaskan tentang kaidah pembentukan ragam krama alus, sebagai berikut :
1. Leksikon ngoko yang memiliki padanan krama inggil maka diubah menjadi krama inggil , kecuali yang berhubungan dengan diri pribadi tetap menggunakan krama.
2. Apabila leksikon ngoko tidak memiliki padanan dalam leksikon krama inggil, tetapi hanya memiliki padanan dalam leksikon krama, maka diubah menjadi krama saja.
3. Apabila leksikon ngoko tidak memiliki padanan dalam leksikon krama inggil atau krama, maka yang dipakai adalah leksikon ngoko.
4. Semua afiks diubah menjadi krama. Misalnya di- menjadi dipun-. Akhiran e- menjadi -ipun.
Contoh :
*Ibu sampun dhangan saking gerahipun.
"Ibu sudah sembuh dari sakitnya."
A. Ngoko Lugu
Ngoko lugu adalah ragam pemakaian bahasa jawa yang seluruh kalimatnya dibentuk dengan kosa kata ngoko (termasuk kosakata netral). Afiksnya (imbuhan) juga tetap menggunakan afiks ngoko. Ragam ini digunakan oleh peserta tutur yang mempunyai hubungan akrab dan tidak ada usaha saling menghormati.
Contoh :
*Jaka mangan sate.
"Jaka makan sate."
*Iwan lagi adus.
"Iwan sedang mandi."
Ragam Ngoko lugu digunakan untuk :
1. Berkomunikasi dengan orang yang kedudukan atau statusnya lebih rendah.
2. Berkomunikasi yang sifatnya umum.
B. Ngoko Alus
Ngoko alus adalah ragam pemakaian bahasa jawa yang dasarnya adalah leksikon ngoko (termasuk leksikon netral), namun juga menggunakan leksikon krama inggil, dan atau krama andhap. Ragam ngoko alus digunakan oleh peserta tutur yang mempunyai hubungan akrab, tetapi diantara mereka ada usaha untuk saling menghormati (Hrdyanto dan Utami, 2001 : 47). Afiks yang digunakan adalah afiks ngoko, kecuali awalan kok-, dan akhiran -mu. Awalan kok- dan akhiran -mu diganti dengan kata panjenengan.
Contoh :
*Bapak mengko arep tindak karo sapa?
"Bapak nanti akan pergi dengan siapa?"
*Bapak dhahar bakso.
"Bapak makan bakso."
C. Krama Lugu
Krama Lugu adalah ragam pemakaian bahasa jawa yang seluruh kalimatnya dengan leksikon krama, afiksnya juga menggunakan bentuk krama, Krama lugu digunakan oleh peserta tutur yang belum atau tidak akrab, misalnya baru kenal. Kaidah pembentukan krama lugu sebagai berikut :
1. Leksikon ngoko yang memiliki padanan dalam leksikon krama, maka diubah menjadi leksikon krama, kecuali yang tidak memiliki leksikon krama, maka tetap menggunakan leksikon ngoko.
2. Leksikon ngoko yang berhubungan dengan diri pribadi seandainya memiliki padanan dalam leksikon krama maka diubah menjadi kramai.
3. Afiks ngoko diubah menjadi krama.
4. Leksikon yang berhubungan dengan hewan, tumbuh-tumbuhan yang memiliki leksikon krama diubah menjadi krama.
Contoh
*Sampeyan sampun nedha, Pak?
"Anda sudah makan, Pak?"
D. Krama Alus
Ragam krama alus adalah bentuk unggah - ungguh bahasa jawa yang semua kosakatanya terdiri ,atas leksikon krama, krama inggil dan krama andhap. Meskipun begitu yang menjadi leksikon inti adalah leksikon yang berbentuk krama. leksikon madya, dan ngoko tidak pernah muncul di dalam tingkat tutur krama alus. (Sasangka, 2004:111)
Hadiwijaya dan Supriya (2001: 98-104) menjelaskan tentang kaidah pembentukan ragam krama alus, sebagai berikut :
1. Leksikon ngoko yang memiliki padanan krama inggil maka diubah menjadi krama inggil , kecuali yang berhubungan dengan diri pribadi tetap menggunakan krama.
2. Apabila leksikon ngoko tidak memiliki padanan dalam leksikon krama inggil, tetapi hanya memiliki padanan dalam leksikon krama, maka diubah menjadi krama saja.
3. Apabila leksikon ngoko tidak memiliki padanan dalam leksikon krama inggil atau krama, maka yang dipakai adalah leksikon ngoko.
4. Semua afiks diubah menjadi krama. Misalnya di- menjadi dipun-. Akhiran e- menjadi -ipun.
Contoh :
*Ibu sampun dhangan saking gerahipun.
"Ibu sudah sembuh dari sakitnya."
Diposting oleh
Unknown
di
00.34
9
komentar
Kirimkan Ini lewat Email
BlogThis!
Bagikan ke X
Berbagi ke Facebook
Label:
Tata Bahasa
Undha-usuk Basa
Minggu, 14 Desember 2014
Undha usuk Basa Jawa ing zaman kejawen ana 6 tingkat tutur. Nanging ana ing zaman modern amung ana 2 tingkat tutur (Harjawiyana dan Supriya, 2001 : 18).
1.Undha-usuk basa ing jaman kejawen
1.Undha-usuk basa ing jaman kejawen
- Basa Ngoko :
- Ngoko Lugu
- Ngoko Andhap :
- Antya Basa
- Basa Antya
- Basa Madya :
- Madya Ngoko
- Madyantara
- Madya Krama
- Basa Krama Desa
- Basa Krama
- Mudha Krama
- Kramantara
- Wredha Krama
- Basa Krama Inggil
- Basa Kedhaton.
2. Undha-usuk basa ing jaman modern
- Basa Ngoko
- Ngoko lugu
- Ngoko alus
- Basa Krama
- Krama Lugu
- Krama Alus
Diposting oleh
Unknown
di
21.04
0
komentar
Kirimkan Ini lewat Email
BlogThis!
Bagikan ke X
Berbagi ke Facebook
Label:
Tata Bahasa
Langganan:
Postingan (Atom)